نشانه‌ شناسی

نشانه‌ شناسی علمی است که به بررسی انواع نشانه ‌ها، عوامل حاضر در فرآیند تولید و مبادله و تعبیر آن ها و نیز قواعد حاکم بر نشانه‌ ها می‌پردازد و سرشت و چگونگی ارتباط و معنا را در پدیده ‌ها و نظام‌ های نشانه ‌ای گوناگون مطالعه می‌کند. نشانه، پدیده‌ای ملموس و قابل مشاهده است که به ‌واسطه رابطه‌ای که با یک پدیده غایب دارد، جانشین آن می‌شود و بر آن دلالت می‌کند. نشانه، ضرورتا باید نمود مادی داشته باشد تا بتواند به ‌وسیله یکی از حواس انسان دریافت شود. اما چیزی که نشانه جانشین آن می‌شود و بر آن دلالت می‌کند می‌تواند مادی یا ذهنی، واقعی یا خیالی و طبیعی یا مصنوعی باشد. در این چارچوب می‌توان گفت آن چه در یک بافت نشانه است، خود در بافت دیگر می‌تواند مدلول یک نشانه دیگر باشد.
در عین حال هر پدیده می‌تواند در بافت‌های متفاوت، نقش‌های نشانه‌ای متفاوتی ایفا کند. به مجموعه ‌ای از نشانه ‌ها و قواعد حاکم بر روابط میان آن ها که یک نظام را می‌سازند، رمزگان گفته می‌شود و در چارچوب همین نظام است که نشانه‌ها تعریف می‌شوند و ارزش و معنا پیدا می‌کنند. در چارچوب همین نظام و بر پایه قواعد و روابط موجود در آن نشانه ‌ها با یکدیگر ترکیب می‌شوند و یک پیام یا متن را می‌سازند.
نشانه‌شناسی با بررسی نشانه‌ها در ساخت‌های گوناگون زندگی اجتماعی بشر می‌کوشد به سه پرسش بنیادین پاسخ دهد:

  • دنیای پیرامون ما به ‌عنوان یک محیط انسانی که ما به‌ واسطه نشانه ‌ها به درک و فهم آن نائل می‌شویم، چگونه ساخته شده است؟
  • این دنیا چگونه به کمک نظام ‌های نشانه ‌ای گوناگون رمزگذاری و رمزگشایی می‌شود؟ این دنیا چگونه به یک قلمرو فرهنگی بدل می‌گردد، قلمرویی که از فرهنگ‌ها و خرده فرهنگ ‌های گوناگون و شبکه ‌های نشانه ‌ای خاص، پیچیده و پرشماری تشکیل شده است؟
  • ما چگونه از رهگذر نشانه ‌ها ارتباط برقرار می‌ کنیم و دست به کنش می‌ زنیم تا این قلمرو را به جهان فرهنگی جمعی و مشترک بدل کنیم؟

حوزه نشانه‌شناسی چنان وسیع و اهداف و روش‌های آن به قدری متنوع است که به سختی می‌توان آن را رشته‌ای واحد فرض کرد و شاید بهتر باشد نشانه‌شناسی را رویکردی روش‌شناختی یا حوزه‌ای میان رشته‌ای بدانیم که با رهیافت‌های گوناگون به بررسی موضوعات مختلفی می‌پردازد، موضوعاتی که طیف بسیار وسیعی از پدیده‌ها از جمله متون ادبی، آثار سینمایی، اسطوره‌ها، تحقیقات جنایی، ارتباطات انسانی، علوم و فنون، و بررسی‌های پزشکی را در برمی‌گیرند.
در مطالعات بازاریابی و بررسی رفتار مصرف کننده، از علم نشانه شناسی به منظور شناسایی ارتباطات کلامی و بصری معنا و مفهوم و به ویژه دلالت های پیام های منتقل شده توسط تبلیغات، بسته بندی و... استفاده می شود. نشانه شناسی یکی از رهیافت های نقد ادبی جدید است که در بازاریابی عموما برای رمزگشایی انواع تبلیغات به کار می رود.